อุทยานแห่งชาติรามคำแหง (เขาหลวง จังหวัดสุโขทัย) ครอบคลุมพื้นที่ของ อ.เมืองสุโขทัย อ.บ้านด่าน ลานหอย และ อ.คีรีมาศ มีพื้นที่ทั้งสิ้นประมาณ ๒๑๓,๒๑๕ ไร่ เป็นอุทยานแห่งชาติ ทางประวัติศาสตร์แห่งแรก ของเมืองไทยที่น่าสนใจ และน่าศึกษา เพราะเป็นการอนุรักษ์ป่า ที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ สมัยกรุงสุโขทัย ไว้พร้อมกับธรรมชาติ ในสมัยก่อนเรียกป่านี้ว่า ป่าเขาหลวง แต่เมื่อทางการเข้ามา ดำเนินการสงวนพื้นที่แห่งนี้ ไว้เพื่อประกาศให้เป็นอุทยานแห่งชาตินั้น ได้ตั้งชื่อเสียใหม่ว่า รามคำแหง ซึ่งเป็นมงคลนาม เพราะ มาจากพระนามของกษัตริย์ อัจฉริยะของชาติไทย คือ พ่อขุนรามคำแหงมหาราช ผู้ครองกรุงสุโขทัย เพราะชื่อเดิมนั้น (เขาหลวง) ซ้ำกับ ป่าเขาหลวง ซึ่งเป็นชื่ออุทยานแห่งชาติเขาหลวง ที่ จ.นครศรีธรรมราช อุทยานแห่งชาติรามคำแหง มีขุนเขาที่สูงเด่นเป็นสง่า คือ
ยอดเขาหลวง ภายในอุทยานฯ สามารถที่จะเห็นสัตว์ป่าได้ เช่น วัวแดง เก้ง หมี หมู่ป่า นกกระเต็น นกนางแอ่ง พรรณไม้ที่สำคัญได้แก่ สัก ตะเคียน เต็ง รัง พืชสมุนไพร ว่าน น้ำตกที่สวยงาม และถ้ำต่างๆ ที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ เหมาะสำหรับการไปพักผ่อน และได้รับการประกาศแต่งตั้ง ให้เป็นอุทยานแห่งชาติรามคำแหง เมื่อวันที่ ๒๗ ตุลาคม ๒๕๒๓
ลักษณะภูมิประเทศ และภูมิอากาศ เป็นภูเขาที่สลับซับซ้อน ทอดตัวอยู่ในแนวเหนือ-ใต้ ตั้งตระหง่านอยู่บนพื้นราบ คล้ายจอมปลวกขนาดใหญ่ โดดเด่นเป็นสง่าอยู่กลางทุ่งนา สภาพอากาศบนยอดเขาจะหนาวเย็น ตลอดปี มีเมฆหมอกปกคลุมมากในช่วงฤดูหนาว และฤดูฝน อุณหภูมิเฉลี่ยโดยประมาณ ๑๒-๑๔ องศาเซลเซียส ช่วงที่อากาศเย็นสบาย อยู่ระหว่างเดือน ธันวาคม-มกราคม ช่วงที่เหมาะสม สำหรับการเดินทางไปอุทยานฯ เริ่มตั้งแต่ประมาณเดือน กันยายน-กุมภาพันธ์ สถานที่น่าสนใจ ในเขตอุทยานแห่งชาติรามคำแหง ได้แก่
เขาหลวง อยู่สูงจากระดับน้ำทะเลถึง ๑,๒๐๐ เมตร เป็นภูเขาที่มีหน้าผาสูงชัน และมียอดเขาสูงที่สุด อยู่ทางด้าน ทิศใต้ของเมืองสุโขทัย บนยอดเขา มีทิวทัศน์ที่สวยงาม ปกคลุมด้วยทุ่งหญ้าธรรมชาติ ประกอบด้วยยอดเขา ๔ ยอดด้วยกัน คือ ยอดเขานารายณ์ สูงจากระดับน้ำทะเล ๑,๑๖๐ เมตร เป็นที่ตั้งของ สถานีโทรคมนาคมเขานารายณ์ ของกองทัพอากาศมีเนื้อที่ ๒๕ ไร่ บริเวณเขานารายณ์ มีหน้าผาที่สวยงาม และสูงชัน เหมาะสำหรับเป็นสถานที่พักผ่อน สามารถมองเห็นทิวทัศน์รอบเขา ในเวลากลางคืน จะเห็นแสงไฟจาก จ.สุโขทัย และ จ.พิษณุโลก
ยอดเขาพระแม่ย่า สูงจากระดับน้ำทะเล ๑,๒๐๐ เมตร เดิมเคยเป็นที่ประทับ จำศีลภาวนาของพระแม่ย่า ยอดเขาภูกา สูงจากระดับน้ำทะเล ๑,๒๐๐ เมตร และ ยอดเขาพระเจดีย์ สูงจากระดับน้ำทะเล ๑,๑๘๕ เมตร เมื่อมองจากยอดเขาเหล่านี้ ลงไปสามารถมองเห็น ทิวทัศน์ที่สวยงาม และจะเห็นทำนบกั้นน้ำ ที่สร้างขึ้นในสมัยสุโขทัย ที่เรียกว่า สรีดภงค์ และตัว จ.สุโขทัยได้อย่างชัดเจน
ทุ่งหญ้าธรรมชาติ บนยอดเขาจะเป็นทุ่งหญ้า ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ มีเนื้อที่ประมาณ ๓,๐๐๐ ไร่ มีหญ้าหลายชนิด ขึ้นอยู่รวมกัน และบางชนิดเป็นพืชสมุนไพร
ไทรงาม เป็นต้นไทรขนาดใหญ่ แผ่กิ่งก้านสาขาได้ลักษณะสวยงาม เหมาะที่จะไปนั่งพักผ่อน อยู่ระหว่างทางขึ้นยอดเขาหลวง
ปล่องนางนาค อยู่ห่างจากไทรงาม ๓๒๐ เมตร เป็นปล่องธรรมชาติ อยู่บริเวณยอดเขา มีความกว้างประมาณ ๐.๕ เมตร ยาวประมาณ ๑.๕ เมตร ความลึกไม่สามารถวัดได้ ตามตำนานพระร่วง ในพงศาวดารเหนือเจ้าเมือง ออกมาจำศีลที่เขาหลวง จึงเกิดตำนานเรื่องพระร่วง ซึ่งเกี่ยวข้องกับปล่องนางนาคนี้
สมุนไพร และว่าน ในพื้นที่อุทยานฯ มีว่าน และสมุนไพรอยู่หลายชนิด เช่น โด่ไม่รู้ล้ม หอมไกลดง นางคุ้ม หนุมานประสานกาย กำลังเสือโคร่ง เป็นต้น
ประตูประวัติศาสตร์ มีประตูทางประวัติศาสตร์ ที่ปรากฏอยู่ คือ ประตูป่า อยู่ทางทิศเหนือของสวนลุ่ม หรือบริเวณที่ตั้ง ของหน่วยพิทักษ์อุทยานฯ ประตูมะค่า อยู่ทางทิศตะวันตก เป็นประตูที่ตั้งอยู่ที่บริเวณเมืองหน้าด่าน ประตูเปลือย อยู่ทางทิศตะวันออกของสวนลุ่ม ตั้งอยู่บริเวณด่านตรวจของอุทยานฯ ประตูพระร่วง อยู่ทางทิศใต้ของสวนลุ่ม และมีเรื่องเล่ามาว่า เป็นประตูที่พระร่วงเข้ามาเล่นว่าว ณ ที่แห่งนี้
สวนลุ่ม หรือสวนลุมพินีวัน เป็นสวนว่านยาสมุนไพร อีกแห่งหนึ่งอยู่ที่ เชิงเขาหลวง ปัจจุบันคือ ที่ตั้งของ สำนักงานอุทยานแห่งชาติรามคำแหง ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเขาหลวง
น้ำตกสายรุ้ง อยู่ทางทิศตะวันตกของเขาหลวง เป็นน้ำตกที่มีชื่อเสียง และสวยงาม เกิดจากต้นน้ำบริเวณเขาเจดีย์ มาเป็นลำธารคลอง ไผ่นาไหลลงมาทางทิศ ตะวันตกเฉียงใต้ ทิ้งตัวลงมาจากผาหินที่สูง เมื่อถูกแสงแดด ส่องลงมากระทบเข้ากับน้ำ เป็นสายทำให้เกิด ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ เป็นสายรุ้งที่มีสีสันสวยงาม มีน้ำตกเฉพาะในช่วงฤดูฝนเท่านั้น ภายในบริเวณน้ำตก มีหน่วยพิทักษ์อุทยานฯ อยู่ห่างจากอุทยานฯ ๕๐ เมตร ตัวน้ำตกมีทั้งหมด ๔ ชั้น แต่ละชั้นสามารถลงเล่นน้ำได้ โดยต้องเดินเท้าจาก หน่วยพิทักษ์อุทยานฯ ขึ้นไปตามธารน้ำไหล มีระยะทาง ๘๐๐ เมตร ๙๐๐ เมตร ๑,๑๖๐ เมตร และ ๑,๒๐๐ เมตร ตามลำดับ การเดินทาง จากตัว จ.สุโขทัย ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข ๑๐๑ เส้น สุโขทัย-คีรีมาศ พอถึง อ.คีรีมาศ ให้ตรงไปอีกประมาณ ๑๘ กิโลเมตร จะมีทางแยกขวามือ โดยผ่าน อ.บ้านด่านลานหอย เข้าไป ๑๓ กิโลเมตร แล้วมีทางแยกขวา อีกครั้งให้ตรงเข้าไปประมาณ ๔ กิโลเมตร ถึงที่ทำการอุทยานฯ ช่วงระยะเวลาที่สามารถมองเห็นสายรุ้ง ตั้งแต่เวลา๑๑.๐๐-๑๖.๐๐ น.
รอยพระพุทธบาท ตั้งอยู่เชิงเขาถ้ำพระบาท ทำด้วยหินชนวนแกะสลักรอยมงคล ๑๐๘ สร้างในสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท อายุประมาณ ๖๐๐ ปีเศษ
ปรางค์เขาปู่จา เป็นปรางค์ที่ก่อด้วยอิฐขนาดใหญ่ ตั้งอยู่บนภูเขาลูกเล็กๆ ใกล้กับอุทยานฯ เป็นศิลปะเขมรสมัย บาปวน สร้างสำหรับ คนเดินทางเพื่อใช้ประกอบพิธีทางศาสนา มีอายุประมาณ ๑,๕๐๐ ปีเศษ
ถ้ำพระนารายณ์ เป็นสถานที่ที่เคยพบเทวรูป พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร เปล่งรัศมี ซึ่งราษฎรที่พบคิดว่าเป็น พระนารายณ์ ปัจจุบันถูกทุบทำลายจนหมด คงเหลือแต่เฉพาะฐานเท่านั้น
ถ้ำพระแม่ย่า เป็นเพิงหินขนาดใหญ่ เคยเป็นสถานที่ประดิษฐาน รูปปั้นพระแม่ย่า ปัจจุบันได้อัญเชิญไว้ที่ศาล พระแม่ย่า บริเวณศาลากลางจังหวัดสุโขทัย
ถนนพระร่วง เป็นถนนสายประวัติศาสตร์ ที่เชื่อมระหว่างเมืองกำแพงเพชร ผ่านสุโขทัย จดศรีสัชนาลัย ด้วยระยะทาง ๑๒๓ กิโลเมตร เชื่อว่าถนนสายนี้สร้างเมื่อ ๗๐๐ ปีมาแล้ว เพื่อใช้เป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ อาจถือว่าเป็นทางหลวงแผ่นดิน สายแรกของประเทศไทย
เขื่อนสรีดภงค์ และแหล่งต้นน้ำในอดีต สรีดภงค์ คือ ทำนบกั้นน้ำ หรือเขื่อน ในสมัยโบราณคือ ทำนบพระร่วง เป็นคันดินกั้นน้ำระหว่าง เขาพระบาทใหญ่ และเขากิ่วอ้ายมา น้ำในเขื่อนจะถูกส่งไปตามคลอง สู่กำแพงเมืองไหลเข้า สระตระพังเงิน ตระพังทองเพื่อใช้สอยในเมือง และพระราชวังในสมัยสุโขทัย ปัจจุบันกรมชลประทาน ได้บูรณะซ่อมแซม ขึ้นใหม่ สำหรับแหล่งต้นน้ำในอดีตเรียกว่า โซก (คือ ลำธาร) ที่สำคัญได้แก่ โซกพระร่วงลองพระขรรค์ โซกพระร่วงลับพระขรรค์ โซกพม่าฝนหอก โซกชมพู่ (รัชกาลที่ ๖ เคยเสด็จประพาสในเที่ยวเมืองพระร่วง) ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำที่ไหลมาจากเขาประทักษ์
นอกจากนั้น ทางอุทยานฯ ได้จัดทำ เส้นทางศึกษาธรรมชาติ โดยเริ่มจากที่ทำการอุทยานฯ ผ่านสวนสมุนไพร ป่าดิบแล้ง ไทรงาม ชั้นดิน ชั้นหิน เป็นต้น ไปสิ้นสุดที่น้ำตกหินราง ระยะทางประมาณ ๓ กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทาง ๒ ชั่วโมง โดยทางอุทยานฯ ได้จัดทำป้ายสื่อความหมายต่างๆ ของป่าเป็นระยะๆ
อัตราค่าเข้าอุทยานฯ นักท่องเที่ยว ชาวไทย ผู้ใหญ่ ๒๐ บาท เด็ก ๑๐ บาท ชาวต่างชาติ ผู้ใหญ่ ๒๐๐ บาท เด็ก ๑๐๐ บาท ในกรณีที่นักท่องเที่ยว ใช้บริการลูกหาบขึ้นยอดเขาหลวง ราคากิโลกรัมละประมาณ ๑๐ บาท โดยสามารถติดต่อได้ที่อุทยานฯ
สถานที่พัก ทางอุทยานฯ มีบริการบ้านพักไว้สำหรับนักท่องเที่ยว จำนวน ๓ หลัง พักได้ ๖-๑๐ คน ราคา ๕๐๐ บาท/คืน และมีเต็นท์ให้เช่า พักได้ ๒-๘ คน ราคา ๕๐–๒๐๐ บาท/คืน ในกรณีที่นักท่องเที่ยว นำเต็นท์มาเอง เสียค่าพื้นที่กางเต็นท์ ราคาคนละ ๓๐ บาท/คืน ติดต่อรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ อุทยานแห่งชาติรามคำแหง ตู้ ปณ.๑ อ.คีรีมาศ จ.สุโขทัย ๖๔๑๖๐ โทร. ๐ ๕๕๙๑ ๐๐๐๐ หรือติดต่อ กรมอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่า และพันธุ์พืช โทร. ๐ ๒๕๖๒ ๐๗๖๐ หรือสำรองที่พักทางเว็บไซต์ที่ http://www.dnp.go.th
การเดินทาง รถยนต์ จากกรุงเทพฯ ถึง จ.สุโขทัย สามารถใช้เส้นทางได้ ๒ เส้นทาง
เส้นทางแรก ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข ๓๒ ผ่านทางนครสวรรค์ แล้วให้เลี้ยวซ้าย ใช้ทางหลวงหมายเลข ๑ ไปจนถึงกำแพงเพชร แล้วจากนั้นให้เปลี่ยน ไปใช้เส้นทางหมายเลข ๑๐๑ ไปจนถึง อ.คีรีมาศ จ.สุโขทัย ก่อนถึง จ.สุโขทัย ๒๐ กิโลเมตร บริเวณหลักกิโลเมตรที่ ๔๑๔ จะเห็นยอดเขาสูง อยู่ทางซ้ายมือ แล้วเลี้ยวซ้ายเป็นระยะทางประมาณ ๑๖ กิโลเมตร ถึงที่ทำการของอุทยานแห่งชาติรามคำแหง
เส้นทางที่สอง ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข ๓๒ ไปจนถึงนครสวรรค์ แล้วให้ใช้เส้นทางหมายเลข ๑๑๗ ไปจนถึงพิษณุโลก และเปลี่ยนไปใช้เส้นทาง หมายเลข ๑๒ ไปจนถึงสุโขทัย แล้วเดินทางต่อถึง อ.คีรีมาศ ให้แยกซ้ายเข้าไป ๑๖ กิโลเมตร จนเข้าสู่อุทยานฯ และ รถประจำทาง จาก อ.คีรีมาศ นักท่องเที่ยวสามารถเหมารถสองแถว ได้ที่บริเวณแยกคีรีมาศ ราคาเที่ยวละประมาณ ๓๕๐-๔๐๐ บาท
รถประจำทาง จากกรุงเทพฯใช้บริการรถโดยสารของ บ.ข.ส. หรือ บริษัทวินทัวร์ ที่ผ่าน อ.คีรีมาศ ใช้เวลาเดินทาง ๖ ชั่วโมง ลงที่แยกคีรีมาศ แล้วต่อมอเตอร์ไซค์รับจ้าง เข้าอุทยานฯ หรือติดต่อให้อุทยานฯ มารอรับที่ทางแยกก็ได้
ข้อควรแนะนำสำหรับนักท่องเที่ยว
- ทางอุทยานฯไม่อนุญาตให้นักท่องเที่ยว เดินขึ้นยอดเขาหลวงหลังเวลา ๑๕.๓๐ น.
- ด้านบนยอดเขานารายณ์ มีเฉพาะอาหารแห้งจำหน่าย ดังนั้นนักท่องเที่ยว ที่ต้องการเดินทางไปค้างแรมด้านบน ควรเตรียมอาหารให้เพียงพอ
- ก่อนการเดินทาง นักท่องเที่ยวควรสำรวจความพร้อมทางร่างกาย และจำเป็นต้องเตรียมอุปกรณ์ สิ่งของจำเป็นไปด้วย เช่น เสื้อกันหนาว หมวก ไฟฉาย ยา อาหารแห้ง เป็นต้น เนื่องจากไม่สามารถซื้อของเหล่านี้ได้