จ.ลำปาง เป็นแหล่งอารยธรรมล้านนาไทยที่น่าสนใจไม่น้อยไปกว่าจังหวัดใดๆ ชาวลำปางมีวิถีชีวิตที่เรียบง่าย คงไว้ซึ่งขนบธรรมเนียมประเพณี ที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ เป็นเมืองที่มีเอกลักษณ์โดดเด่น เป็นของตนเอง วัดวาอาราม และสถาปัตยกรรมท้องถิ่น รถม้าพาหนะคู่เมือง แหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่ คงความบริสุทธิ์สวยงาม มีอุทยานแห่งชาติที่มีการจัดการที่ดี และควบคู่กันไปกับเมืองที่เคย เป็นแหล่งทำไม้ในอดีต ช้างที่เคยทำหน้าที่ลากซุง จึงเป็นสัตว์อีกอย่างหนึ่ง ที่เป็นสัญลักษณ์ของเมือง เครื่องปั้นดินเผาที่ทำจากดินขาวขึ้นชื่อ สิ่งเหล่านี้ทำให้นครลำปาง กลายเป็นจุดหมายที่นักเดินทางมัก แวะมาเยี่ยมชม

ประวัติความเป็นมา
แต่อดีตมาเมืองลำปาง มีชื่อเรียกหลายชื่อเช่น ศรีดอนชัย ลัมภะกัมปะนคร เขลางค์นคร และกุกกุฏนคร (นครไก่) คำว่า "ลำปาง" นั้นหมายถึงไม้ป้าง ตำนานเล่าว่าเป็นไม้ข้าวหลาม ที่ลัวะอ้ายกอนใช้หาบกระบอกน้ำผึ้ง มะพร้าว มะตูม มาถวายพระพุทธเจ้า เมื่อครั้งเสด็จมายังบริเวณนี้ ก่อนจะปักไม้เอาทางปลายลงเกิดเป็น ต้นขะจาวที่เห็นอยู่ข้างวิหารหลวง วัดพระธาตุลำปางหลวง ต้นขะจาวนี้มีลักษณะผิดแผก จากไม้อื่นด้วยกิ่งก้านจะชี้ลงดิน เป็นไม้มงคลประจำ จ.ลำปาง ที่มีอายุกว่า ๒,๕๐๐ ปีล่วงมาแล้ว ส่วนคำว่า "เขลางค์นคร" เป็นภาษาบาลี ปรากฏอยู่ในตำนาน ตั้งแต่สมัยพุทธศตวรรษที่ ๑๓ คำว่า ลครซึ่งกลายมาจากนคร จึงเป็นชื่อสามัญที่ใช้เรียกเมืองเขลางค์ ทั้งยังปรากฏใช้ในศิลาจารึก และพงศาวดารในรุ่นต่อมา ส่วนภาษาพูดจะออกเสียงว่า ละกอน มีความหมายเดียวกับคำว่าเมืองลคร หรือ "เวียงละกอน" นอกจากนี้ บางตำนานยังเล่าว่าเมื่อครั้งที่ พระพุทธเจ้าเสด็จออกโปรดสัตว์ มาจนถึงเมืองนี้ พระอินทร์ได้ทราบก็เกรงว่าชาวเมือง จะตื่นไม่ทันทำบุญกับพระพุทธองค์ จึงแปลงกายเป็นไก่สีขาว ขันปลุกชาวเมืองให้ตื่นทัน ออกมาทำบุญตักบาตร ด้วยเหตุนี้เมืองลำปางจึงได้ชื่อว่า "กุกกุฏนคร" อันหมายถึงเมืองไก่ขาว ไก่ขาวจึงเป็นสัญลักษณ์ของเมืองที่เรา จะพบตามป้ายชื่อถนน บนสะพาน หรือตามตึกต่างๆ แม้แต่ในชามตราไก่ที่ขึ้นชื่อ จากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่า มี ชุมชนอาศัยอยู่ในพื้นที่ของนครลำปางมากว่า ๓,๐๐๐ ปีล่วงมาแล้ว มีการค้นพบภาพเขียนสี และโครงกระดูกมนุษย์โบราณ ตลอดจนชิ้นส่วนภาชนะดินเผา ในสมัยหริภุญไชย และชิ้นส่วนเครื่องถ้วยสันกำแพง

เวียงเมืองหรือเมืองเขลางค์นครเก่า ตั้งอยู่ในบริเวณ ต.เวียงเหนือ อ.เมืองปัจจุบัน ฝั่งเหนือของแม่น้ำวัง มีการพัฒนามาแล้วตั้งแต่ สมัยอาณาจักรหริภุญไชยยังดำรงอยู่ "เวียง" คือ เมืองที่มีการกำหนด เขตรั้วรอบขอบชิด โดยการขุดคูน้ำ และกำแพงดินล้อมรอบ เมืองเขลางค์นครนี้มีฐานะ เป็นเมืองหลวงคู่แฝดของอาณาจักรหริภุญไชย มีพระเจ้าอนันตยศหนึ่งใน พระราชโอรสแฝดของพระนางจามเทวี ผู้ครองอาณาจักรหริภุญไชย เคยเสด็จมาปกครองนครแห่งนี้ มีพื้นที่เมืองประมาณ ๖๐๐ ไร่ และยังพบเวียงบริวารในอำเภอต่างๆ สำหรับเวียงบริวารที่มีสภาพสมบูรณ์ที่สุด คือเวียงพระธาตุลำปางหลวง ซึ่งเป็นเวียงทางพระพุทธศาสนา อยู่ที่ อ.เกาะคา ห่างจากตัว จ.ลำปาง ไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ประมาณ ๑๘ กิโลเมตร สัณฐานของเวียงนี้เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ที่มีความสมบูรณ์ค่อนข้างมาก มีร่องรอยของกำแพงดิน ๓ ชั้น ระหว่างกำแพงดินเป็นคูน้ำคู่ ขนานโอบล้อมเวียงไว้ แต่ปัจจุบันคูน้ำคันดินได้ถูกไถ แปรสภาพเป็นพื้นที่เกษตรกรรม ไปตามกาลเวลา จนแทบจะมองไม่ออกว่า เป็นลักษณะเวียงเมืองเขลางค์นคร แห่งอาณาจักรหริภุญไชยนี้ มีผู้ปกครองสืบต่อกันมาตลอด ก่อนที่จะมีการสถาปนาอาณาจักรล้านนา ของพระยามังราย ที่ตั้งอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำกก ทางตอนเหนือในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๙ พระยามังรายขยายอิทธิพล ยกทัพล้ำเขตเข้ามาโจมตีอาณาจักรหริภุญชัย ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ อันมีเขลางค์นครเป็นเมืองที่อยู่ใกล้กัน ในที่สุดได้ยึดเมืองทั้งสองไว้ได้และ มีการแต่งตั้งผู้ครองนครขึ้น เป็นการเปลี่ยนวงศ์ผู้ครองเมือง มาเป็นสายของพระยามังราย ระหว่างนั้นได้สร้าง เมืองเขลางค์นครขึ้นใหม่ ในฐานะของเมืองหน้าด่าน ของอาณาจักรล้านนาสืบมา อาณาจักรล้านนาเจริญรุ่งเรืองอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง ก็อ่อนแอลงและถูกพม่ายึดอำนาจ ได้เมื่อปี พ.ศ.๒๑๐๑ และตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า รวมระยะเวลานานถึง ๒๐๐ ปี แต่ในบางครั้งก็ตกอยู่ภายใต้ อำนาจการปกครอง ของกรุงศรีอยุธยา ซึ่งขณะนั้นเป็นอาณาจักร ที่มีความเข้มแข็งอยู่ทางตอนใต้ ร่องรอยอดีตที่แสดงถึง การขยายแผ่อิทธิพลด้านศิลปกรรม คือรูปแบบของศิลปที่ผสมผสาน กันอย่างลงตัว ในสมัยที่พม่าครอบครองเมืองต่างๆ ทางภาคเหนือตอนบนพม่า ได้ส่งเจ้านายมาปกครองหัวเมืองต่างๆ โดยมีศูนย์กลางการปกครอง อยู่ที่นครเชียงใหม่ จนกระทั่งปี พ.ศ.๒๒๗๕ ท้าวมหายศผู้ครอบครองเมือง หริภุญไชย ได้ยกทัพมาปราบผู้ที่คิดกอบกู้ชาติบ้านเมือง ให้เป็นอิสระจากพม่า ได้ตั้งทัพอยู่บริเวณเวียงธาตุลำปางหลวง ชาวเมืองได้ติดต่อกับหนานทิพย์ช้าง พรานป่าผู้กล้าให้ช่วยกู้เอกราชให้ แก่ลำปาง ในครั้งนั้นหนานทิพย์ช้าง ได้ยิงท้าวมหายศตายด้วยปืนใหญ่ ณ บริเวณวิหารหลวง ปัจจุบันหลังพระวิหารหลวง ที่รั้วทองเหลือง รอบองค์พระเจดีย์ยังมีรอยรูกระสุนปืน ที่หนานทิพย์ช้างยิงท้าวมหายศปรากฏอยู่ ความเจริญของนครลำปาง ก้าวหน้ามาเป็นลำดับ จนกระทั่งในช่วงยุคทองช่วงหนึ่งในปี พ.ศ.๒๔๒๕-๒๔๔๐ สมัยเจ้านรนันทชัยชวลิต เจ้าผู้ครองนครองค์ที่ ๙ ตรงกับสมัย รัชกาลที่ ๕ นครลำปางมีบทบาทเป็นศูนย์กลาง การค้าที่สำคัญ ในฐานะของศูนย์กลางการค้าไม้สัก ภาคเหนือ โดยมีที่ตั้งอยู่บริเวณถนนตลาดเก่า ซึ่งมีอาคารพาณิชย์ ร้านค้า บ้านพักอาศัยของคหบดี ในสมัยนั้นโดยมากแล้ว เป็นชาวพม่าที่เข้ามาทำธุรกิจค้าไม้ และได้ตั้งชุมชนที่ท่ามะโอ ณ ต.เวียงเหนือ ด้วยความศรัทธาในพระพุทธศาสนา จึงได้สร้างวัดแบบศิลปะพม่าไว้หลายแห่ง

ศิลปะ
อาจเนื่องมาจากการปฏิสังขรณ์ สืบต่อกันมาหลายยุคหลายสมัย ศิลปะที่พบใน จ.ลำปาง จึงล้วนแต่เป็นศิลปะสมัยล้านนา ไม่พบศิลปะสมัยหริภุญชัย ลักษณะทางสถาปัตยกรรมเก่าแก่ มักพบเห็นได้ตามวัดต่างๆ ในลำปาง มี ๓ แบบ คือ แบบพม่า แบบพม่าผสมเชียงใหม่ และแบบล้านนา สถาปัตยกรรมแบบพม่านั้นได้ เข้ามามีอิทธิพลในช่วงสมัยรัชกาลที่ ๕ และรัชกาลที่ ๖ ซึ่งชาวพม่าได้เข้ามา ผูกขาดการทำไม้ในภาคเหนือ และส่งไม้ไปขายยังภาคกลาง และต่างประเทศ ชาวพม่ามีคติอยู่ว่าเมื่อรวยแล้ว ต้องสร้างวัดหรือบูรณะ วัดเก่าเพื่ออุทิศให้รุกขเทวดา ที่อาศัยอยู่ในไม้ใหญ่อันถูกโค่น เพื่อเป็นการล้างบาป วัดแบบพม่าที่พบในลำปาง ได้แก่ วัดศรีชุม วัดป่าฝาง วัดม่อนจำศีล วัดม่อนปู่ยักษ์ และวัดศรีรองเมือง ซึ่งสร้างวิหารเป็นรูป ยอดปราสาทแบบเดียว ที่เมืองมัณฑะเลย์ในพม่า ดังเช่นวิหารใหญ่วัดศรีรองเมือง เป็นต้น เป็นวิหารจำหลักไม้ทำยอด หลังคาซ้อนเป็นชั้นๆ มีลวดลายจำหลักไม้ที่นิยม ในสมัยรัชกาลที่ ๖ เรียกว่าเรือนไทยติดลูกไม้ หรือที่ฝรั่งเรียกว่า แบบขนมปังขิง (Ginger Bread) คือไม้ฉลุที่ชายคาเป็นลายย้อย ลูกไม้ช่องลมก็ฉลุปรุเป็นลายเช่นกัน และยังมีลายฉลุตามส่วนต่างๆ ของอาคารอีกมากมาย เช่น ทางขึ้นวิหารวัดศรีชุม ฉลุลายใต้หน้าจั่วได้อย่างวิจิตร เป็นการอวดฝีมือของช่างฉลุ ในยุคนั้นว่าทำงานอย่างประณีต ซึ่งเป็นศิลปะพม่าผสมฝรั่งที่นิยมทำกันมาก ในภาคเหนือ

สถาปัตยกรรมแบบเชียงใหม่ ที่ลำปางจะเก่าแก่ยิ่งกว่าที่พบในเชียงใหม่ เพราะสถาปัตยกรรมไม้ในเชียงใหม่ ส่วนใหญ่ จะได้รับการปฏิสังขรณ์ขึ้นจาก รูปแบบเดิมที่ชำรุดทรุดโทรม ส่วนที่ลำปางล้วน เป็นของเก่าทั้งสิ้น ดังเช่น วิหารน้ำแต้มที่วัดพระธาตุลำปางหลวง มีภาพเขียนรุ่นเก่าร่วมสมัยกับอยุธยา ประตูใหญ่ด้านหน้า วัดมีลวดลายปูนปั้นประดับ เป็นศิลปะเชียงใหม่รุ่นเก่า ซุ้มประตูวัดไหล่หิน และ ประตูวัดบ้านเวียง กลางเมืองเถินในลำปาง ก็เป็นศิลปะแบบเชียงใหม่ เช่นกัน และยังมี ประตูวัดล้อมแรด ซึ่งเป็นศิลปะดั้งเดิมของล้านนา ที่สมควรจะถนอมรักษาไว้อย่างดีที่สุด สถาปัตยกรรมแบบล้านนา พระวิหารหลวงวัดไหล่หิน และวัดปงยางคก เป็นพระวิหารรุ่นเก่าขนาดย่อม ลักษณะโปร่งด้านหน้า และด้านข้าง ส่วนด้านหลังทึบ ประดิษฐานมณฑปหรือพระพุทธรูป เป็นวิหารเก่าแก่ของล้านนาที่ กะทัดรัดแต่งดงามน่าดูยิ่ง สำหรับผู้ที่สนใจทางศิลปะ ควรจะแวะวัดลำปางหลวง และวัดพระแก้วดอนเต้า ซึ่งได้รวบรวมศิลปะวัตถุจากที่ต่างๆ และจัดแสดงไว้ในพิพิธภัณฑ์ของวัด ในพิพิธภัณฑ์วัดพระธาตุลำปางหลวง จะมีศิลปะวัตถุแบบล้านนาเป็นส่วนใหญ่ เช่น เครื่องเขิน ตะลุ่มแบบโบราณรูปทรงแปลกๆ สังเค็ด ธรรมาสน์ คานหาบ ตู้พระไตรปิฎก และแบบจำลองปราสาท งานไม้รูปสัตว์ต่างๆ พิพิธภัณฑ์ของวัดพระแก้วดอนเต้า ส่วนใหญ่มีรูปจำหลักไม้เทวดา และม้านั่งแปลกๆ ส่วนศิลปะล้านนามีแบบจำลอง วิหารเจดีย์กับเตียงตั่งรูปและลายแปลกๆ

ภูมิศาสตร์
ลำปางมีอาณาเขตทิศเหนือติดต่อ เชียงรายและพะเยา ทิศใต้ติดต่อสุโขทัยและตาก ทิศตะวันออกติดต่อแพร่ และทิศตะวันตก ติดต่อเชียงใหม่และลำพูน รวมเนื้อที่ทังหมด ๑๒,๕๓๓ ตารางกิโลเมตร ลำปางเป็นเมืองในหุบเขา รูปแอ่งกระทะรายล้อมด้วยเทือกเขาสูงชัน บางส่วนผุดเป็นแนวหินแกรนิต บนเทือกเขาผีปันน้ำด้านตะวันตก ในบางยุคเกิดการเคลื่อนตัว ของเปลือกโลกอย่างรุนแรง จนทำให้เกิดแอ่งที่ราบขนาดใหญ่ และทิวเขามากมายทับซ้อนกัน เมื่อผ่านกาลเวลามายาวนานส่วนที่เป็นแอ่ง ก็กลายเป็นแอ่งน้ำขนาดใหญ่ เกิดการทับถมของตะกอนดิน และซากพืชซากสัตว์จนเป็นผืนดินที่ราบ แหล่งน้ำมัน และถ่านหินลิกไนต์แทรก ตัวอยู่ในอำเภอแม่เมาะ บริเวณตอนกลางของเมืองลำปาง

บริเวณที่ราบภูเขาสูง และที่ราบลุ่มริมฝั่งแม่น้ำอันเป็น ที่ราบดินตะกอนเก่า ผืนดินมีความอุดมสมบูรณ์ ปานกลาง และมีแม่น้ำวังไหลผ่าน ทำให้บริเวณตอนกลางของจังหวัด อ.แม่พริก อ.เถิน และบางส่วนของ อ.สบปราบ เป็นแหล่งทำเกษตรกรรมตลอดทั้งปี ส่วนบริเวณ อ.เมือง อ.เกาะคา อ.แม่ทะ อ.งาว อ.ห้างฉัตร และบริเวณตอนกลางของอำเภอแจ้ห่ม จะเป็นที่ราบสูงและภูเขาสลับซับซ้อน บริเวณตอนบน และพื้นที่โดยรอบจังหวัด ด้าน อ.วังเหนือ อ.แจ้ห่ม อ.งาว และบริเวณตอนใต้ของ อ.แจ้ห่ม ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูง ปกคลุมด้วยผืนป่าอุดมสมบูรณ์ อันเป็นแหล่งต้นน้ำที่สำคัญของเมืองลำปาง ด้วยลักษณะพื้นที่ซึ่งเป็นแอ่งก้น กระทะดังกล่าว จึงทำให้มีอากาศอบอ้าว แบบฝนเมืองร้อนเฉพาะฤดู โดยได้รับอิทธิพล จากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ และลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ จึงมีอากาศแตกต่างกันมากตามฤดูกาล ฤดูหนาวค่อนข้างหนาวจัด ฤดูร้อนยาวนาน

การเดินทาง
รถยนต์ จากกรุงเทพฯ ใช้ทางหลวงหมายเลข ๑ ถึงกิโลเมตรที่ ๕๒ แยกซ้ายเข้าทางหลวงหมายเลข ๓๒ ผ่านสิงห์บุรี ชัยนาท เข้านครสวรรค์ แล้วแยกซ้ายเข้าทางหลวงหมายเลข ๑ ผ่านกำแพงเพชร ตาก ตรงเข้าสู่ จ.ลำปาง รวมระยะทางทั้งสิ้น ๕๙๙ กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ ๗ ชั่วโมง หรือจะใช้เส้นทางสายใหม่ จากพิษณุโลกเข้าเด่นชัยและลำปางได้

รถโดยสารประจำทาง บริษัท ขนส่ง จำกัด จัดบริการรถโดยสารธรรมดา และปรับอากาศ ไปลำปางทุกวัน รายละเอียดติดต่อที่ โทร. ๐ ๒๙๓๖ ๒๘๕๒-๖๖ หรือ website : www.transport.co.th และที่สถานีขนส่งลำปาง โทร. ๐ ๕๔๒๒ ๗๔๑๐ นอกจากนี้ ยังมีบริษัทเอกชนบริการรถประจำทางไป-กลับ ระหว่างกรุงเทพฯ-ลำปาง ได้แก่ บริษัท วิริยะทัวร์ กรุงเทพฯ โทร. ๐ ๒๙๓๖ ๒๘๒๗ ลำปาง โทร. ๐ ๕๔๒๑ ๗๓๗๓ และ บริษัท นิววิริยะทัวร์ กรุงเทพฯ โทร. ๐ ๒๙๓๖ ๒๒๐๕-๖ ลำปาง โทร. ๐ ๕๔๒๒ ๕๘๙๙

จากสถานีขนส่งลำปาง ที่ถนนพหลโยธินมีรถโดยสารธรรมดา และปรับอากาศไปยัง จ.เชียงราย แพร่ และน่าน นอกจากนี้ยังมีรถจากเชียงใหม่วิ่งผ่านลำปาง ไปยังทุกจังหวัดในภาคเหนือ และบางจังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น ขอนแก่น อุดรธานี อุบลราชธานี นครราชสีมา เป็นต้น

รถไฟ การรถไฟแห่งประเทศไทย จัดบริการรถด่วน รถเร็วและรถธรรมดา จากกรุงเทพฯ ไปลำปางทุกวัน รายละเอียดสอบถามได้ที่ หน่วยบริการเดินทาง โทร. ๑๖๙๐, ๐ ๒๒๒๓ ๗๐๑๐, ๐ ๒๒๒๓ ๗๐๒๐ และที่สถานีรถไฟลำปาง โทร. ๐ ๕๔๒๗ ๑๐๒๖ หรือ website : www.railway.co.th

เครื่องบิน สายการบิน พีบีแอร์ บริการเที่ยวบิน กรุงเทพฯ-ลำปาง ไป-กลับ สำรองที่นั่ง โทร. ๐ ๒๒๖๑ ๐๒๒๐-๕ ลำปาง โทร. ๐ ๕๔๒๒ ๖๒๓๘ หรือ www.pbair.com

ระยะทางจากตัวเมืองไปยังอำเภอต่างๆ ในจังหวัดลำปาง และท่ารถในตัวเมือง
อ.แม่เมาะ ๔๐ กม. ท่ารถ ถ. ทิพวรรณ สี่แยกร้านขายยาไทยโอสถ
อ.งาว ๘๓ กม. ท่ารถ ตรงข้ามวิทยาลัยอาชีวศึกษาลำปาง
อ.แจ้ห่ม ๕๒ กม. ท่ารถ ถ. ทิพวรรณ แยกซอยข้าง ธ. นครหลวงไทย
อ.เมืองปาน ๖๙ กม. ท่ารถ ถ. บุญวาทย์
อ.วังเหนือ ๑๐๗ กม. ท่ารถ ถ. ทิพวรรณ แยกซอยข้าง ธ. นครหลวงไทย
อ.ห้างฉัตร ๑๖ กม. ท่ารถ ห้าแยกหอนาฬิกา
อ.เกาะคา ๑๕ กม. ท่ารถ ถ. รอบเวียง ใกล้ ธ. กสิกรไทย
อ.เสริมงาม ๓๙ กม. ท่ารถ ถ. สนามบินข้างโรงเรียนบุญวาทย์
อ.แม่ทะ ๒๗ กม. ท่ารถ ถ. ทิพวรรณ สี่แยกศรีชุม
อ.สบปราบ ๕๔ กม. ท่ารถ ตรงข้ามศาลจังหวัดด้านประตูชัย
อ.เถิน ๙๖ กม. ท่ารถ ตรงข้ามศาลจังหวัดด้านประตูชัย
อ.แม่พริก ๑๒๕ กม. ท่ารถ ถ. บุญวาทย์ ข้างศาลากลางจังหวัดหลังเก่า

แหล่งท่องเที่ยว

ชมเมืองบนรถม้า	สะพานรัษฎาภิเศก หรือ สะพานขาว	วัดพระแก้วดอนเต้าสุชาดาราม
วัดเจดีย์ซาวหลัง
ศาลเจ้าพ่อหลักเมือง	พระพุทธนิรโรคันตรายชัยวัฒน์จตุรทิศ	สถานีรถไฟนครลำปาง
วัดศรีรองเมือง	วัดศรีชุม	วัดป่าฝาง หรือ วัดศาสนโชติการาม
วัดไชยมงคล	พิพิธภัณฑ์ธนาคารไทย	ชุมชนท่ามะโอ
บ้านเสานัก	ตลาดรัษฎา หรือ ตลาดหัวขัว	ถนนตลาดเก่า หรือ ถนนตลาดจีน
วัดประตูป่อง	สถานปฏิบัติธรรม-มณฑป หลวงพ่อเกษม เขมโก	วัดม่อนพญาแช่
วัดพระธาตุเสด็จ	เขื่อนกิ่วลม	สวนสาธารณะหนองกระทิง
อ่างเก็บน้ำวังเฮือ	ลำปางรักษ์สมุนไพร	บ้านสวนเซรามิก

วัดพระธาตุลำปางหลวง
วัดเสลารัตนปัพพตาราม	วัดพระธาตุจอมปิง	บ่อน้ำแร่บ่อน้ำร้อน

ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย และ สวนป่าทุ่งเกวียน
วัดปงยางคก	อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาล